Waarom een modelovereenkomst niet meer volstaat

Veel opdrachtgevers gingen er jarenlang van uit dat een goedgekeurde modelovereenkomst hen vrijwaarde van problemen met schijnzelfstandigheid. Dat beeld klopt niet. Een modelovereenkomst biedt alleen bescherming als er ook daadwerkelijk volgens die overeenkomst wordt gewerkt. Nu de handhaving is hervat, is dit onderscheid belangrijker dan ooit. Dit artikel legt uit waarom de feitelijke uitvoering doorslaggevend is en wat u in plaats van blind vertrouwen op papier moet doen.

Wat een modelovereenkomst wel en niet doet

Een modelovereenkomst beschrijft afspraken die passen bij werken buiten dienstbetrekking. Wordt er in de praktijk conform gewerkt, dan geeft dat houvast en laat het zien dat partijen de bedoeling hadden om buiten dienstbetrekking te werken. Maar de overeenkomst is geen vrijbrief.

Zodra de praktijk afwijkt van wat op papier staat, verliest het document zijn waarde. De Belastingdienst kijkt door de papieren werkelijkheid heen naar wat er feitelijk gebeurt. Een goedgekeurde modelovereenkomst die in de la ligt terwijl er in werkelijkheid als werknemer wordt gewerkt, biedt daarom geen bescherming. Het misverstand dat een handtekening onder zo'n overeenkomst het risico wegneemt, is een van de belangrijkste oorzaken van problemen bij een controle. Wie dit misverstand loslaat, zet de eerste stap naar een houdbare inhuurpraktijk.

De feitelijke uitvoering is beslissend

De kern van de beoordeling is de vraag hoe partijen zich in werkelijkheid tot elkaar verhouden. Staat in de overeenkomst dat vervanging is toegestaan, maar wordt dat in de praktijk nooit toegelaten, dan telt de praktijk. Is afgesproken dat de opdrachtnemer zelf zijn werktijden bepaalt, maar staat hij feitelijk in het rooster en onder dagelijkse aansturing, dan wijst dat richting een dienstbetrekking.

Papier en praktijk moeten met elkaar in lijn zijn. Dat is ook het uitgangspunt van de Hoge Raad: de kwalificatie van een arbeidsrelatie hangt af van alle omstandigheden in onderling verband, niet van de benaming die partijen eraan geven. Een overeenkomst kan de bedoeling ondersteunen, maar kan de werkelijkheid niet vervangen. De Belastingdienst en de rechter kijken naar wat er echt gebeurt, en daar moet uw onderbouwing bij aansluiten.

Veelvoorkomende valkuilen

In de praktijk sluipt het verschil tussen papier en werkelijkheid er geleidelijk in. De volgende situaties komen vaak voor en verdienen extra aandacht.

• De opdrachtnemer werkt structureel mee in het kernproces en is niet te onderscheiden van vast personeel.
• Er wordt strak aangestuurd op hoe het werk moet worden uitgevoerd, niet alleen op het resultaat.
• Vervanging is op papier toegestaan, maar wordt in de praktijk geweigerd of nooit toegepast.
• De opdrachtnemer loopt geen enkel ondernemersrisico en wordt feitelijk per gewerkt uur betaald als ware het loon.
• Een tijdelijke opdracht is ongemerkt uitgegroeid tot een langdurige, exclusieve samenwerking.

Deze valkuilen ontstaan zelden bewust. Vaak begint een samenwerking keurig volgens de overeenkomst en verschuift de praktijk pas na verloop van tijd. Juist daarom is het belangrijk om niet alleen bij de start, maar ook tijdens de opdracht te blijven toetsen of papier en praktijk nog met elkaar overeenkomen.

Wat u in plaats daarvan moet doen

Gebruik een overeenkomst als vertrekpunt, maar borg vooral dat de praktijk klopt. Toets bij de start en gedurende de opdracht of de werkelijke situatie past bij ondernemerschap. Leg dat vast in een dossier met concrete voorbeelden van hoe er wordt gewerkt.

Wijkt de praktijk af, pas dan de werkwijze aan of heroverweeg de constructie. Soms is de oplossing eenvoudig, bijvoorbeeld door de opdrachtnemer daadwerkelijk zijn eigen werkwijze te laten bepalen. In andere gevallen is loondienst of een uitzendconstructie passender. Alleen als overeenkomst en praktijk samenvallen, geeft de overeenkomst de zekerheid die u zoekt. Een overeenkomst blijft nuttig, maar uitsluitend als weerslag van een werkelijkheid die u ook echt zo inricht.

Sluit aan bij het toetsingskader

De gezichtspunten uit het Deliveroo-arrest bieden een bruikbaar raamwerk om de feitelijke situatie te beoordelen. Loop ze langs voor elke opdracht en documenteer de uitkomst. Kijk daarbij naar aansturing, vervanging, inbedding, beloning en ondernemersrisico. Zo maakt u van de overeenkomst en de praktijk een consistent geheel dat bij een controle standhoudt. Op die manier wordt de overeenkomst een sluitstuk van een zorgvuldige werkwijze in plaats van een op zichzelf staand document waarop u blindvaart.

Bronnen

• Hoge Raad, Deliveroo-arrest (ECLI:NL:HR:2023:443)
• Belastingdienst: werken met zzp'ers en modelovereenkomsten

Disclaimer. Dit artikel is algemene voorlichting en geen juridisch of fiscaal advies. WetDBA Scan aanvaardt geen aansprakelijkheid voor beslissingen op basis van deze informatie. Raadpleeg bij twijfel een jurist of belastingadviseur.